{\rtf1\mac \deff3\deflang1033{\fonttbl{\f3\fnil\fcharset77\fprq2 Courier;}{\f5\fnil\fcharset77\fprq2 Arial;}{\f11\fnil\fcharset77\fprq2 Courier New;}}{\colortbl;\red0\green0\blue0;\red0\green0\blue212;\red2\green171\blue234;
\red31\green183\blue20;\red242\green8\blue132;\red221\green8\blue6;\red252\green243\blue5;\red255\green255\blue255;\red0\green0\blue128;\red0\green128\blue128;\red0\green100\blue17;\red128\green0\blue128;\red128\green0\blue0;\red128\green128\blue0;
\red128\green128\blue128;\red192\green192\blue192;}{\stylesheet{\widctlpar \f3\lang2057 \snext0 Normal;}{\*\cs10 \additive Default Paragraph Font;}}{\info{\author Onno Hesselink}{\creatim\yr1998\mo3\dy12\hr17\min47}{\version1}{\edmins1}{\nofpages0}
{\nofwords0}{\nofchars0}{\vern49231}}\paperw11880\paperh16840\margl1160\margr1160\margt1160\margb1160 \widowctrl\ftnbj\aenddoc\formshade \fet0\sectd \linex0\headery709\footery709 {\*\pnseclvl1\pnucrm\pnstart1\pnindent720\pnhang{\pntxta .}}{\*\pnseclvl2
\pnucltr\pnstart1\pnindent720\pnhang{\pntxta .}}{\*\pnseclvl3\pndec\pnstart1\pnindent720\pnhang{\pntxta .}}{\*\pnseclvl4\pnlcltr\pnstart1\pnindent720\pnhang{\pntxta )}}{\*\pnseclvl5\pndec\pnstart1\pnindent720\pnhang{\pntxtb (}{\pntxta )}}{\*\pnseclvl6
\pnlcltr\pnstart1\pnindent720\pnhang{\pntxtb (}{\pntxta )}}{\*\pnseclvl7\pnlcrm\pnstart1\pnindent720\pnhang{\pntxtb (}{\pntxta )}}{\*\pnseclvl8\pnlcltr\pnstart1\pnindent720\pnhang{\pntxtb (}{\pntxta )}}{\*\pnseclvl9\pnlcrm\pnstart1\pnindent720\pnhang
{\pntxtb (}{\pntxta )}}\pard\plain \qj\nowidctlpar\tx864\tx1440\tx2304\tx2880\tx3744\tx4320\tx5184\tx5760\tx6624\tx7200\tx8064\tx8640\tx9504\tx9792 \f3\lang2057 {\b\f5\fs36 DEMOCRATIE EN NETWERKMEDIA
\par }\pard \qj\widctlpar {\f5 
\par }\pard \qr\widctlpar {\f5                                                    Maarten De Gendt
\par }\pard \qj\widctlpar {\f5 
\par Wanneer we het hebben over democratie, moeten we ons natuurlijk eerst afvragen wat we moeten verstaan onder die term. En verder: is onze huidige democratie voor verbetering vatbaar? Wat zijn netwerkmedia voor iets nieuws? Kunnen netwerkmedia, zoals het In
ternet, een belangrijke bijdrage leveren tot de verbetering van de democratie? En op welke manieren kan dit gebeuren? Op deze 
vragen tracht dit artikel, in al zijn beperktheid, een antwoord te geven. Ik ben ervan overtuigd dat de democratie inderdaad aanzienlijk verbeterd kan worden, en dat netwerkmedia daarin een essenti_le rol kunnen spelen. Meer nog, netwerkmedia openen nooit
 eerder geziene perspectieven voor een democratie die democratischer zal zijn dan ooit tevoren.
\par 
\par Democratie
\par 
\par Wat moeten we eigenlijk verstaan onder democratie? Wat zijn de kenmerken van een democratie, wat zijn de voorwaarden waaraan een regime moet voldoen om democratisch genoemd te worden? *1*
\par Democratie is, om te beginnen, een politieke orde. Elke samenleving heeft een geheel van procedures en instellingen nodig om bepaalde bindende beslissingen te nemen; dat geheel vormt de politieke orde en het politiek proces van een samenleving. Het beslui
tvormingsproces kent minstens drie fasen. De fase van agenda-setting gebeurt wanneer men bepaalt over welke aangelegenheden al dan niet een beslissing moet genomen worden. Gedurende de informatieve fase wordt de nodig
e informatie ingewonnen, wordt de aangelegenheid bediscussieerd, worden tussentijdse akkoorden gesloten, enzovoort. De definitieve of beslissende fase is die waarin de bindende beslissing genomen wordt.
\par 
\par De vijf criteria van democratie
\par Er zijn vijf criteria of voorwaarden die moeten vervuld zijn opdat dit besluitvormingsproces democratisch zou zijn. Die criteria vormen tevens de basiskenmerken van democratie: effectieve participatie, gelijkheid van stemmen in de beslissende fase, voldoe
nde informatie en ge_duceerde beoordeling, controle over de agenda, en inclusiviteit.
\par Effectieve participatie betekent dat alle burgers op substanti_le wijze kunnen deelnemen aan het besluitvormingsproces. Daartoe moet elke burger over voldoende en gelijke mogelijkheden beschikken om zijn eigen visie en voorkeur uiteen te zetten. Iedereen 
moet dus voldoende en gelijke mogelijkheden bezitten om bepaalde aangelegenheden aan te kaarten en om de redenen uiteen te zetten waarom ze de ene beslissing verkiezen boven de andere.
\par Gelijkh
eid van stemmen in de beslissende fase houdt in dat iedereen dezelfde kans krijgt om zijn keuze te uiten, en dat ieders keuze even zwaar doorweegt wanneer de definitieve beslissing genomen wordt. Omdat keuzes gewoonlijk duidelijk gemaakt worden door midde
l van stemming, kan men dit criterium omschrijven als gelijkheid van stemmen: elke stem weegt even zwaar door.
\par Voldoende informatie en ge_duceerde beoordeling is een draak van een omschrijving om het volgende duidelijk te maken. De procedure om tot beslissi
ngen te komen moet aan de mensen de kans bieden om de aangelegenheden in al hun aspecten voldoende te begrijpen en doorgronden. Dat omvat middelen, doelstellingen, belangen, verwachte gevolgen en uitkomsten van een bepaalde beslissing voor zichzelf en voo
r alle andere betrokkenen. Uit dat criterium kunnen we een aantal belangrijke voorwaarden puren voor een goed functionerende democratie: alle relevante informatie moet aan bod komen, iedereen moet even gemakkelijk toegang krijgen tot die informatie, ieder
ee
n moet voldoende opvoeding en onderwijs genieten om redelijk en kritisch te kunnen nadenken, er moet voldoende ruimte zijn voor (publieke) discussie,... Kortom, een beslissing mag niet onbezonnen of willekeurig genomen worden, maar moet steeds 'het beste 
voor allen' trachten te bereiken.
\par Controle over de agenda betekent dat de bevolking de volledige en exclusieve controle moet krijgen over de agenda. Enkel zij kan beslissen wat er op de politieke agenda kan verschijnen en hoe dat gebeurt. In zijn uiterste c
onsequentie kan dat criterium betekenen dat iedere burger aangelegenheden op de agenda kan plaatsen.
\par Inclusiviteit tenslotte is redelijk duidelijk. Het betekent gewoon dat ieder volwassen lid van de samenleving mag deelnemen aan het democratische proces. Iedereen heeft het recht om ten volle deel te nemen aan besluitvorming, vooral wie de gevolgen kan on
dervinden van een bepaalde beslissing.
\par 
\par Polyarchie
\par Wanneer een politiek regime niet voldoet aan __n of meer van deze vijf criteria, dan is dat regime niet d
emocratisch. Elk regime dat aan elk van deze criteria in zekere mate voldoet, is een democratie. Helaas blijkt het onmogelijk om aan alle criteria voor honderd procent te voldoen. Met andere woorden, de ideale democratie bestaat niet. Geen enkel regime ka
n volledig democratisch werken, want elke samenleving heeft haar beperkingen.
\par Ook de huidige democratie voldoet niet volledig aan de vijf democratische criteria. In feite staat ze zelfs zo ver af van het democratische ideaal dat sommigen ons huidig politiek
 regime een andere naam geven: zij spreken niet van democratie, maar van polyarchie (naar analogie van de termen monarchie en oligarchie). *2* De meesten begrijpen deze term misschien beter wanneer ze spreken over vertegenwoordigende democratie: het volk 
kiest vertegenwoordigers, die dan de beslissingen nemen in naam van hun kiezers.
\par Polyarchie_n worden gekenmerkt door volgende instellingen en gebruiken. De controle over regeringsbeslissingen ligt grondwettelijk bij gekozen regeerders. Die regeerders moeten
 verkozen worden in eerlijke en regelmatige verkiezingen, waarin dwang en geweld niet mogen voorkomen. Vrijwel alle volwassenen hebben het recht hun stem uit te brengen in deze verkiezingen, en bovendien hebben ze het recht zich verkiesbaar te stellen. Er
 bestaat ook vrijheid van meningsuiting over een brede waaier van politieke aangelegenheden. De burgers hebben ook het recht om andere dan offici_le informatiebronnen te raadplegen. Deze alternatieve bronnen bestaan ook effectief (bv. kranten van verschil
le
nde strekkingen) en zijn bij wet beschermd. Om deze en andere rechten te kunnen bereiken, bestaat er vrijheid van vereniging: burgers hebben het recht om relatief onafhankelijke verenigingen en organisaties op te richten, onder meer onafhankelijke politie
ke partijen en belangengroepen.
\par 
\par Een betere democratie?
\par Wanneer we polyarchie vergelijken met alle andere regimes die vandaag bestaan of vroeger bestaan hebben, dan blijkt polyarchie het democratische ideaal dichter te benaderen dan om het even welk ander r
egime. Maar toch staat polyarchie nog mijlenver verwijderd van de ideale democratie, omdat ze aan geen enkel van de vijf democratische criteria voldoet. Indien de participatie beperkt blijft tot het verkiezen van vertegenwoordigers af en toe, en verder de
 vrijblijvende meningsuiting (zonder de garantie dat die mening ook de besluitvormers bereikt), dan is het wel erg pover gesteld met de effectieve participatie van alle burgers. Ik nodig de lezer uit om ook voor de vier andere democratische criteria na te
 gaan in hoeverre polyarchie eraan voldoet. 
\par Is de huidige democratie, die we polyarchie genoemd hebben, het beste wat we kunnen bereiken? Of kan men de democratie nog aanzienlijk verbeteren, zodat de vijf democratische criteria veel beter worden ingevuld? Netwerkmedia zoals het Internet kunnen mijn
s inziens een belangrijke rol spelen bij het verbeteren van de democratie - al moeten we voor ogen houden dat netwerkmedia niet alle onvolkomenheden van de democratie kunnen oplossen. Maar eerst moet het begrip netwerkmedia verklaard worden.
\par 
\par Netwerkmedia
\par  
\par De term 'netwerkmedia' slaat op een geheel nieuwe soort van media, die zich pas de laatste tijd begonnen te ontwikkelen. Netwerkmedia verschillen op vele punten volledig van de huidige massamedia. Vooral computernetwerken, het Internet in het bijzonder, v
ormen de pioniers van deze nieuwe mediavorm.
\par 
\par Netwerkmedia versus massamedia
\par De massamedia kent iedereen: het zijn de televisie, de radio, de film, de kranten en tijdschriften, de affiches langs de straat, zelfs h
et boek in de boekhandel. De massamedia brachten grote veranderingen in de communicatie tussen mensen. Tevoren bestond enkel face-to-face communicatie, waarbij __n zender en __n ontvanger tegenover elkaar stonden bij het communiceren. *3* Bij massamedia i
s er niet __n ontvanger, maar vele; de ontvangers zijn bovendien ruimtelijk en geografisch van elkaar gescheiden. Er is echter maar __n of slechts enkele zenders. Daarom spreekt men vaak over one-to-many communicatie. De zender is meestal een professionel
e 
communicator, en heeft een monopolie in handen over de boodschap: hij bepaalt wat de mensen te zien, horen of lezen krijgen, hij bepaalt welke informatie verspreidt wordt en welke achterwege blijft. Omdat de boodschap bestemd is voor een groot en versprei
d publiek, wordt ze zoveel mogelijk gestandaardiseerd: iedereen krijgt precies dezelfde 'eenheidsworst' voorgeschoteld. De ontvangers kunnen gewoonlijk geen feedback geven, en zitten dus voortdurend in de rol van passieve ontvanger. Massamedia zijn bijzon
der bruikbaar voor manipulatie.
\par Tegenover deze massamedia ontwikkelt zich nu een andere mediavorm: de netwerkmedia. Net zoals massamedia zijn netwerkmedia wijd verspreid over een grote groep mensen. Er zijn dus vele ontvangers. Maar netwerkmedia hebben niet __n zender (one-to-many commu
nicatie), maar zeer vele zenders (many-to-many communicatie). Meer nog: elke zender is ook ontvanger, en elke ontvanger is tevens zender. Aangezien iedereen nu zender kan zijn, zijn netwerkmedia in wezen gedecentraliseerde medi
a. Bovendien is de boodschap, die via netwerkmedia verspreid wordt, niet meer eenzijdig en gestandaardiseerd, maar juist enorm gediversifieerd, omdat ieder zijn eigen informatie en visie kan aanbrengen; het monopolie dat de zender heeft over de boodschap,
 vervalt. En bovenal: het many-to-many principe brengt de mogelijkheid tot voortdurende feedback en dus interactiviteit.
\par 
\par De kenmerken van netwerkmedia *4*
\par Interactiviteit betekent dat de verschillende actoren kunnen inter-ageren, dat wil zeggen actief deel
nemen aan en ingrijpen in de loop van de gebeurtenissen. Massamedia bieden geen mogelijkheid tot interactiviteit: een televisieprogramma wordt van script tot uitzendsignaal samengesteld door __n instituut, de kijker blijft volledig passief. Sommige media 
worden interactief genoemd, terwijl ze dat helemaal niet zijn: video-on-demand  laat de kijker toe zelf het programma en het uitzenduur te bepalen, maar voor de rest blijft hij een passieve ontvanger van iets wat volledig elders is ineengeknutseld. Surfen
 o
p Internet of grasduinen op een CD-ROM is al wat interactiever, omdat elke gebruiker zijn eigen weg kan banen doorheen de informatie; maar men blijft nog steeds afhankelijk van wat de maker van een website of CD aan informatie aanbiedt, en wat niet. Volle
dige interactiviteit bestaat pas wanneer iedereen die deelneemt aan de communicatie evenveel kan bijdragen als elke andere deelnemer. Bovendien moet iedereen vrij kunnen reageren en voortbouwen op de inbreng van elke andere deelnemer. Elke ontvanger is du
s evenzeer een zender. De zuiverste vorm van interactieve communicatie is een discussie of debat.
\par Interactiviteit is __n van de belangrijkste kenmerken van netwerkmedia, maar er zijn er nog andere. Netwerkmedia moeten ook mobiel zijn, mobiel in ruimte en mobiel in tijd. Mobiliteit in ruimte houdt in dat men niet langer gebonden is aan een welbepaalde 
plaats om gebruik te kunnen maken van een bepaald medium. Men hoeft zich niet in dezelfde ruimte te bevinden om een discussie te houden, of men hoeft niet naar h
et VDAB-kantoor om de jobaanbiedingen te raadplegen. Mobiliteit in tijd betekent dat men niet langer gebonden is aan een bepaald tijdstip om van een medium gebruik te maken. Correspondentieschakers schaken per brief, en zijn dus niet aan een plaats of tij
dstip gebonden om hun spelletje te spelen.
\par Nog twee kenmerken van netwerkmedia zijn converteerbaarheid en onderlinge aansluitbaarheid. Converteerbaarheid duidt op het vermogen om informatie van het ene medium om te zetten in informatie voor een ander. Een s
canner zet manuele beelden om in digitale data, een modem zet digitale informatie om in analoge geluidssignalen en omgekeerd. Ook spraakherkenning en automatische vertaling zijn voorbeelden van converteerbaarheid. Onderlinge aansluitbaarheid betekent dat 
elk apparaat kan aangesloten worden op elk ander apparaat. Die aansluiting kan rechtstreeks zijn, of verlopen via een netwerk - bijvoorbeeld het Internet.
\par Netwerkmedia zijn ook alomtegenwoordig en wereldomvattend. Alomtegenwoordigheid betekent de systematis
che verspreiding van netwerkmedia in alle lagen van de bevolking. Wereldomvattendheid houdt in dat de netwerkmedia een verspreiding kennen over de gehele wereld, en dat alle delen van de wereld via deze netwerkmedia met elkaar verbonden zijn.
\par Tenslotte maken netwerkmedia ook volop gebruik van multimedia, hypertext en hypermedia. Met de term multimedia bedoelt men tegenwoordig het samen gebruiken van tekst, grafische afbeeldingen en foto's, en vaak ook animatiefilmpjes en bewegende videobeelden
, gewoonlijk in kleur en met geluid. *5*
\par Hypertext is een zeer recente uitvinding, maar voor Internetgebruikers vormt het een vertrouwd gegeven. Bij hypertext worden stukken informatie (meestal alleen tekst, maar gewoonlijk gaat men ervan uit dat ook stilstaande afbeeldingen en foto's onder de n
oemer hypertext vallen) op een niet-hi_rarchische en gedecentraliseerde manier aan elkaar gelinkt, als in een spinnenweb. De informatieblokken vormen als het ware knooppunten binnen het hypertextsysteem, en worden met 
elkaar verbonden via links. *6* Dat lijkt een ingewikkelde constructie, maar wie enkele uren surft op het WWW zal begrijpen waar het om draait. Hypermedia ontstaan wanneer multimedia en hypertext worden samengevoegd: niet alleen stilstaande beelden, maar 
ook geluid, muziek, bewegende beelden, driedimensionele beelden kunnen dan opgeroepen worden in een hypertextsysteem.
\par 
\par Het Internet als netwerkmedium
\par Netwerkmedia zijn nu beschreven op een theoretische manier. Maar bestaat er in de praktijk wel een communic
atiemedium dat aan de kenmerken van netwerkmedia voldoet? Wie als denkoefening probeert de kenmerken van netwerkmedia toe te passen op het Internet, zal tot het besluit komen dat het Internet een bijna volwaardig netwerkmedium is.
\par Interactiviteit is alvast een basiskenmerk van het Internet. Surfen op het WWW biedt een matige vorm van interactiviteit aan, andere toepassingen zoals e-mail, IRC*1, Usenet*2 of MUDs*3 laten zelfs volledige interactiviteit toe. Het Internet is ook erg mo
biel: om gesprekken te voe
ren of discussies te houden hoeft men niet langer in dezelfde ruimte te zitten, een terminal met een modem en een telefoonaansluiting volstaan, waar men zich ook bevindt. Bovendien is het Internet uitermate mobiel in tijd. De informatie op het WWW is elk 
uur van de dag beschikbaar; e-mailberichten kan men lezen wanneer men er zin en tijd voor heeft, hetzelfde geldt voor de discussies op Usenet. Bovendien hoeft men niet meteen te antwoorden, maar kan men dat op elk tijdstip dat men daarvoor geschikt acht.

\par Co
nverteerbaarheid vinden we in beperkte mate terug, bijvoorbeeld in het gebruik van een modem, of bij eenvoudige conversies van een gewone tekst naar een voor het WWW geschikt HTML-bestand. Op het vlak van onderlinge aansluitbaarheid scoort het Internet op
vallend goed. Het Internet is een platformonafhankelijk netwerk, zodat de meeste informatie van het Internet op alle computersystemen kan geraadpleegd worden. En het zal voor iedereen wel duidelijk zijn dat hypertekst en hypermedia de logica zelve zijn op
 het Internet.
\par Alleen wat de alomtegenwoordigheid en de wereldomvattendheid betreft, schiet het Internet nog flink tekort. Er bestaat een grote kloof tussen have's en have-not's, tussen rijken en armen enerzijds en tussen het ge_ndustrialiseerde Westen en de Derde Werel
d anderzijds. Het Internet is dus zeker niet het ideale netwerkmedium, maar geen enkel ander medium draagt reeds zovele kenmerken van netwerkmedia in zich. We kunnen dus stellen dat het Internet de voorlopige exponent vormt van alle netwerkmedia.
\par 
\par Democratie en netwerkmedia
\par 
\par Keren we nu terug naar de vijf democratische criteria uit het begin van dit artikel: effectieve participatie, gelijkheid van stemmen in de beslissende fase, voldoende informatie en ge_duceerde beoordeling, controle over de agenda en inclusiviteit. Nu we h
ebben beschreven wat netwerkmedia precies zijn, gaan we voor elk van de vijf criteria na hoe netwerkmedia kunnen helpen om ze in de praktijk te brengen of te verbeteren.
\par 
\par Effectieve participatie
\par Effectieve participatie houdt 
onder meer in dat iedereen over voldoende en gelijke mogelijkheden beschikt om de eigen visie en de eigen voorkeur uiteen te zetten. In een systeem van vertegenwoordiging, zoals polyarchie, houdt dat op de eerste plaats in dat de vertegenwoordigers een go
ed contact onderhouden met hun kiezers, ook buiten de verkiezingsperiodes. Netwerkmedia kunnen daarbij helpen: de politicus kan via het Internet zijn kiezers met informatie en propaganda bestoken tegen een veel lagere kostprijs en op een veel effici_ntere
 m
anier, door middel van gerichte e-mail. Maar de relatie is, dankzij de interactiviteit van de netwerkmedia, tweeweegs: ook de burgers kunnen nu op een veel eenvoudiger en goedkopere manier de politici vragen stellen over hun beleid en hun ongenoegen en op
inies kenbaar maken, via e-mail, op discussielijsten (zoals Usenet), of zelfs op rechtstreekse chat-kanalen (zoals IRC). Opiniepeilingen, die vooral in de VS een belangrijk politiek wapen vormen, worden veel gemakkelijker en goedkoper via netwerkmedia. He
t 
wordt voor politici ook veel gemakkelijker om via de netwerkmedia fondsen te verzamelen of mensen te mobiliseren voor een bepaalde zaak, als ze maar de juiste discussiegroep of het juiste babbelkanaal vinden; zo kan de burger ook veel gemakkelijker gelijk
gezinden vinden rond een bepaald onderwerp, om een actiegroep op poten te zetten of wat dan ook.
\par Maar netwerkmedia bieden m__r. Zij laten toe dat de burgers hun eigen stem kunnen laten horen in het besluitvormingsproces. Netwerkmedia maken vormen van direct
e democratie mogelijk. De many-to-many communicatie van netwerkmedia bieden aan iedereen een gelijk forum om de eigen mening in het openbaar te uiten. Iedereen heeft dus de volledige mogelijkheid zijn eigen opinie uiteen te zetten en toe te lichten; ieder
een kan in discussie treden met elk ander over om het even welk onderwerp dat aan de orde is. Op Usenet kan iedereen een posting plaatsen in een nieuwsgroep. Op het WWW kan iedereen zijn eigen webpagina's aanmaken, om via zijn webpagina zijn eigen idee_n 
rond een bepaald thema te verspreiden.
\par Vrije uitwisseling van feitenkennis, standpunten en voorkeuren wordt nu mogelijk via het Internet. Maar elke burger moet ook kunnen participeren op het moment dat de definitieve beslissing genomen wordt. Een elektronisch referendum, als het ware.
\par 
\par Gelijkheid van stemmen in de beslissende fase
\par Een referendum geeft aan de burgers de kans om hun keuze rechtstreeks te uiten: elke burger __n stem, zonder omwegen via vertegenwoordigers. De organisatorische problemen die zich t
ot vandaag stellen bij het houden van een referendum, stellen zich amper wanneer referenda via netwerkmedia zouden gehouden worden. Men kan nu naar elke burger een oproep mailen en een stembrief verspreiden zonder papier- en drukkosten. Desgewenst kan men
 een bestand met meer toelichting bijvoegen of ergens op het WWW plaatsen, nieuwsgroepen of andere discussiefora omtrent het referendum-onderwerp openen,... 
\par De stemming kan gebeuren gedurende een voorafbepaalde periode vanop elk aan het netwerk aangesloten
 toestel, en de uitgebrachte stem kan in een mum van tijd het telkantoor (of de telcomputer) bereiken, die even snel de uitslag kan berekenen. Het hoeven niet eens ja-nee-vragen te zijn: de computer kan met amper enkele seconden extra even gemakkelijk ran
gschikkingsvragen verwerken. *7* Het gemak voor de burger, die nu vanuit zijn zetel kan stemmen in plaats van aan het stemlokaal aan te schuiven, helpt misschien het probleem van de (te) lage opkomst op te lossen. Wanneer de lage opkomst echter veroorzaak
t wordt door pure desinteresse, bieden netwerkmedia geen oplossing.
\par 
\par Voldoende informatie
\par In een goed functionerende democratie mag niemand verstoken blijven van relevante informatie en moet de toegang tot die informatie voor iedereen even gemakkelijk te verkrijgen zijn. In een polyarchie slaat het criterium van voldoende informatie onder meer
 op de informatieverstrekking vanwege de overheid naar de burger toe. Openbaarheid van informatie, evenals de beschikbaarheid van alle wetteksten, kan dankzij netwerkmed
ia een kwantitatieve en kwalitatieve sprong voorwaarts nemen. Zo zou het gebruik van hypertext om het doolhof van wetten toegankelijker te maken, een revolutionaire verandering teweegbrengen. *8* (Meer daarover in een ander artikel in deze editie van Inte
raxis).
\par Maar de informatieverstrekking strekt verder dan de overheid. Velen defini_ren het Internet als de grootste bibliotheek ter wereld. En dat klopt ook: nergens kan men zoveel informatie terugvinden als op het WWW. Uiteraard staat nog lang niet alles o
n line, maar het informatieaanbod groeit tegen een onvoorstelbaar tempo. Bovendien kan elke gebruiker via het Internet alle informatie verspreiden die hij aan de wereld kwijt wil. Netwerkmedia maken elke ontvanger ook tot een potenti_le zender. Het aantal
 alternatieve informatiebronnen via het Internet is dus schier eindeloos.
\par Het WWW is de bekendste informatiebron van het Internet, maar er zijn er nog andere. Usenet is __n van de meest gebruikte toepassingen waar men naar informatie kan vragen. Wie op het 
WWW niet gevonden heeft wat hij zoekt, kan in __n of meerdere relevante nieuwsgroepen een bericht achterlaten met de vraag of iemand de gewenste informatie kan verschaffen. Dat kan gaan van het exacte bedrag van het kijk- en luistergeld tot de wetenschapp
elijk vastgestelde symptomen van BSE. Ook de babbelkanalen van IRC, die meestal louter recreatief gebruikt worden, kunnen een alternatieve informatiebron vormen. Zo brachten Israeli's en Koeweiti's tijdens de Golfoorlog op bepaalde kanalen rechtstreeks ve
rslag uit vanop de oorlogsterreinen. *9*
\par 
\par ...en ge_duceerde beoordeling
\par Om een weloverwogen beslissing te nemen, moet men over alle relevante informatie beschikken, maar dat alleen volstaat niet. De burger moet die informatie ook kunnen verwerken, analyseren, interpreteren en in een ruimer kader plaatsen; hij moet kritisch ku
nnen nadenken. Bovendien vergt een goede beslissing voldoende (publieke) discussie, opdat men eenieders standpunt en belangen zou begrijpen en kan afwegen.
\par Het vermogen om kritisch te kun
nen nadenken kan niet zomaar door een nieuwe technologie veranderd of verbeterd worden. De mogelijkheid tot discussie en publieke discussie kan dat wel. Netwerkmedia kenmerken zich door many-to-many communicatie. Dat maakt de wederzijdse uitwisseling van 
idee_n en discussie, die door de massamedia verdrongen zijn, weer mogelijk.
\par Op het Internet zijn vele vormen van discussie mogelijk: via e-mail, via mailing lists, via webchats. Maar de bekendste vormen zijn de nooit ophoudende stroom van gesprekken op de IRC-kanalen en de duizenden discussielijsten van Usenet. 
\par Er bestaan twee verschillende discussiewijzen: de rechtstreekse discussie (bv. IRC), en discussie 'in uitgesteld relais' (bv. Usenet). Bij beide zijn de deelnemers geografisch verspreid, en beide zorgen dus voor mobiliteit in ruimte. Maar bij de eerste zi
jn alle discussiepartners gelijktijdig aangesloten, en verloopt de discussie als was het een gwoon gesprek. Deze rechtstreekse communicatie is niet echt geschikt voor een diepgaande discussie, aangezien iedereen maar wat door mekaar kan zitten praten. 

\par Bij de tweede vorm, die we asynchrone communicatie kunnen noemen, moeten de deelnemers niet op hetzelfde ogenblik aangesloten zijn, maar kunnen ze de discussie volgen en eraan deelnemen op het moment dat het hen het beste uitkomt, zonder dat ze daardoor e
en deel van de discussie hoeven te missen. Ze kunnen de discussie elk op een ander tijdstip volgen, en bovendien moet men niet onmiddellijk een antwoord of reactie geven, waardoor men de feiten beter op e
en rijtje kan zetten en de materie grondiger overwegen vooraleer te reageren. Dat kan een kritische discussie enkel ten goede komen.
\par De aloude problemen van ruimte (iedereen op eenzelfde plaats kunnen verzamelen opdat men met elkaar in discussie zou kunnen treden) en tijd (iedereen op hetzelfde tijdstip bijeenkrijgen) zijn opgelost, omdat netwerkmedia de mobiliteit in ruimte en tijd he
bben mogelijk gemaakt. Die mobiliteit laat bovendien toe dat een veel groter aantal mensen aan een discussie deelnemen, zonder dat de discussie ontaardt in chaos.
\par 
\par Controle over de agenda
\par Controle over de agenda bestaat slechts voor honderd procent wanneer iedereen zaken kan aanbrengen waarover een beslissing moet genomen worden.Tegenwoordig bestaat er hier en daar petitierecht en de mogelijkheid om een referendum of volksraadpleging bijee
n te roepen. We wezen reeds op de grote hulp die netwerkmedia bieden bij het mobiliseren van gelijkgezinden, bijvoorbeeld om de nodige handtekeningen te verzamelen om een volksraadpleging te ei
sen. Het feit dat netwerkmedia gedecentraliseerd zijn, vergemakkelijkt het voor elke burger om een bepaalde zaak naar voor te brengen en op de agenda te krijgen. Het aanbrengen van een discussie-onderwerp op een nieuwsgroep kan door iedereen gebeuren; *10
* het aanbrengen van een agendapunt op de democratische agenda hoeft niet moeilijker te verlopen.
\par 
\par Inclusiviteit
\par Elk lid van een samenleving heeft evenveel recht op deelname aan het besluitvormingsproces. In onze huidige democratie gebeurt dat door algemene
 verkiezingen, maar echte inclusiviteit houdt in dat iedere burger over elke aangelegenheid afzonderlijk kan meebeslissen. Alle hierboven vermelde toepassingen van netwerkmedia op democratie dragen daartoe bij.
\par Er rest slechts __n probleem: als niemand mag uitgesloten worden van deelname aan de democratische besluitvorming, dan moet ook iedereen gelijke toegang hebben tot de netwerkmedia. Helaas is dit niet het geval. Het Internet is nog lang niet alomtegenwoord
ig en wereldomvattend, maar blijft een speeltje van de rijkeren en van de intellectuelen. Zolang niet iedereen gelijke toegang heeft tot het medium, zal het verbeteren van de democratie door netwerkmedia slechts een droom blijven.
\par 
\par Eindnoten
\par 
\par *1* Voor de bespreking van de betekenis van de term 'democratie' baseer ik mij vooral op DAHL, Robert A., Democracy and it's critics. New Haven, Yale university Press, 1989. Zie voor een korte samenvatting ook DAHL, Robert A., A preface to economic democr
acy. Berkeley and Los Angeles, University of California Press, 1985, pp.56-62.
\par *2* Zie bijvoorbeeld DAHL, Robert A., Polyarchy. Participation and opposition. New Haven and London, Yale University Press, 1971.
\par *3* 'Zender' en 'ontvanger' zijn vaktermen uit de communicatiewetenschappen. Met zender bedoelt men degene die bij het communiceren een boodschap overbrengt, met ontvanger duidt men degene aan die de boodschap opvangt. De boodschap omvat alles wat de zend
er verzendt, in tekst, tekeningen of andere signalen (bv. 
mimiek, body-language, kledij). Een zender kan bijvoorbeeld slaan op een journaallezer, een priester op de preekstoel, een vader die zijn zoon berispt, de ontwerper van een reclame-affiche, of zelfs een schaars geklede jongedame die de aandacht van de jon
gens trekt. Een ontvanger is dan respectievelijk een televisiekijker, een gelovige in de kerk, een stoute zoon, een automobilist in de file, en een bende jongens die kwijlend toekijkt. De boodschap bestaat in die gevallen uit een verkiezingsuitslag in Bel
grado, een parabel van de verloren zoon, ongenoegen over een gebroken vaas, de heerlijke smaak van een flesje alcohol, en een diepe decollet_.
\par *4* Een aantal van deze kenmerken heb ik overgenomen uit TOFFLER, Alvin, De nieuwe machtselite. Wie krijgen in onze veranderende wereld de macht? Antwerpen, L.J.Veen, pp.363-368.
\par *5* CAWKELL, Tony, The multimedia handbook. London and New York, Routledge, 1996, p.3.
\par *6* Voor een duidelijke beschrijving van hypertext, zie o.a. RADA, Roy, Interactive media. New York, Spri
nger-verlag, 1995, pp.21-47; en LANDOW, George P., "What's a critic to do? Critical theory in the age of hypertext", in: LANDOW, George P., (ed.), Hypertext theory. Baltimore and London, The Johns Hopkins Press, 1994, pp.1-48.
\par *7* Zie ook McLEAN, Iain, Democracy and new technology. Cambridge, Polity Press, 1989.
\par *8* Een prachtig voorbeeld wordt geleverd door Dirk Deckx met Het verkeersreglement in Belgi_, http://www.club.innet.be/~mon00466/verkeer/
\par *9* Sommige van deze gesprekken zijn gelogd en kan men nog steeds terug vinden op http://sunsite.unc.edu/pub/academic/communications/logs/Gulf-War/
\par *10* Meer informatie over het oprichten van nieuwsgroepen is te vinden bij Usenet Volunteer Votetakers, http://www.uvv.org/ 
\par 
\par }\pard \qj\keep\keepn\widctlpar {\f5 Woordenlijst
\par }\pard \qj\widctlpar {\f5 
\par *1 IRC: Internet relay Chat, een soort van virtuele ontmoetingsplaatsen waar mensen uit de hele wereld live met mekaar kunnen communiceren via getypte tekst. De kanalen hebben allemaal een naam die een aanduiding geeft over de inhoud van wat er besproken 
wordt.
\par *2 Usenet wordt gevormd door een netwerk van nieuwsgroepen. Usenet bestaat uit een wereldwijde uitwisseling van e-mail naar nieuwsgroepen die allemaal over een bepaald onderwerp gaan. 
\par *3 MUD staat voor Multiple User Dungeons. Dat zijn virtuele werelden die volledig gebaseerd zijn op tekst. Een MUD is een computerprogramma waarin tekstueel een wereld wordt beschreven en waarin je je kan bewegen via commando's als 'ga naar' en 'kijk' en 
waar je met de aanwezige personen kan spreken via het toetsenbord. Een soort van geavanceerd IRCwereldje. Meer informatie vindt u op 
\par 
\par 
\par Verdere literatuur
\par 
\par Wie meer wil te weten komen over democratie, netwerkmedia, en hun onderlinge relatie, verwijs ik graag door naar DE GENDT, Maarten, Netwerkmedia: een nieuwe impuls voor politieke democratie? http://studwww.rug.ac.be/~mdegendt/scriptie/
\par 
\par CAWKELL, Tony, The multimedia handbook, London and New York, Routledge, 1996.
\par 
\par DAHL, Robert A., Democracy and it's critics, New Haven, Yale university Press, 1989.
\par 
\par DAHL, Robert A., A preface to economic democracy, Berkeley and Los Angeles, University of California Press, 1985.
\par 
\par DAHL, Robert A., Polyarchy. Participation and opposition, New Haven and London, Yale University Press, 1971.
\par 
\par LANDOW, George P., (ed.), Hypertext theory, Baltimore and London, The Johns Hopkins Press, 1994.
\par 
\par McLEAN, Iain, Democracy and new technology, Cambridge, Polity Press, 1989.
\par 
\par RADA, Roy, Interactive media, New York, Springer-verlag, 1995.
\par 
\par TOFFLER, Alvin, De nieuwe machtselite. Wie krijgen in onze veranderende wereld de macht?, Antwerpen, L.J.Veen.
\par 
\par 
\par 
\par 
\par 
\par 
\par 
\par }\pard \widctlpar {\f11 
\par }
\par }