De psychische beleving van seksualiteit bij mannen en vrouwen

Editor Katrien Van Nieuwenhove
Patina Vercruysse
Kim Vos
Catheline Van den Bossche

Inleiding

Afgelopen 25 jaar is er een grote belangstelling ontstaan voor onderzoek naar de verschillen en overeenkomsten tussen de geslachten en dit om een aantal redenen. Ten eerste hebben diverse opvattingen over karaktertrekken, talenten en temperamenten in de loop van de geschiedenis een grote rol gespeeld in de sociale, politieke en economische systemen. Daarnaast bedreigen recente trends, zoals het buitenhuis werken van de vrouw, de eeuwenoude verhoudingen tussen man en vrouw. En tenslotte heeft de vrouwenbeweging steeds meer de vinger gelegd op de seksediscriminatie en streeft ze naar seksuele gelijkheid.

De soms verrassende resultaten van de onderzoeken hadden als gevolg dat het traditionele maatschappelijk gedefinieerde geslachtspatroon grote veranderingen onderging. Wij zullen het vooral hebben over de veranderingen en de verschillen in de seksuele beleving van de man en de vrouw, zonder daarbij te vergeten dat andere levensdomeinen er niet zomaar van losgekoppeld kunnen worden. Doorheen de geschiedenis van de mensheid, maar ook doorheen de persoonlijke levenscyclus van de mens is de seksuele beleving enorm gedifferentieerd. Ook bij een vergelijking van hedendaagse volkeren valt de variatie in de seksuele beleving erg op.

Wanneer we over de geslachtsverschillen in de seksualiteitsbeleving praten, moeten we in de eerste plaats eens stilstaan bij bet begrip “seksualiteit". Een algemene definitie van seksualiteit bestaat niet. We geven hier twee opvattingen over seksualiteit weer.

“Seks is één van de menselijke mogelijkheden, het is een uitdrukking van onze vrijheid. Seksualiteit is niet iets dat op zichzelf staat en wat niets te maken heeft met alle andere waarden in het leven. Seksualiteit houdt echt menselijk contact in. Ons heel menselijke wezen is erbij betrokken. De geslachtsgemeenschap ontstaat uit een opeenvolging van gedachten, woorden en gevoelens. Het is een genieten van elkaar.”

“Seksualiteit dient ter verdieping en versterking van een wederzijdse genegenheid. Het heeft ook te maken met een bevrijding uit de eenzaamheid. Seks en vriendschap zijn met mekaar verbonden.”

In het boek “Seks, het definitieve onderzoek" lezen we dat de antwoorden van mannen en vrouwen verschillen op de vraag wat seks nu in feite is. Maar de vraag is of het nu in feite echt om een wereld van verschil gaat? Hier willen we in de loop van dit artikel proberen een antwoord op te geven.

Historisch overzicht

De manier waarop mannen en vrouwen seksualiteit ervaren, kan niet los gezien worden van de tijdsgeest. Doorheen de geschiedenis hebben verschillende opvattingen en normen elkaar afgewisseld. De katholieke kerk heeft wel degelijk een grote rol gespeeld in de seksualiteit van haar gelovigen. In de Middeleeuwen werd aan de vrouw bijvoorbeeld een totale aseksualiteit toegeschreven. Seks diende alleen voor voortplanting en was geen reden tot genot.

In dit artikel is het niet mogelijk een volledig overzicht van de geschiedkundige beschouwingen betreffende seksualiteit te geven. We beperken ons hier tot de vrouwelijke opmars die zich in deze 20e eeuw heeft voorgedaan en die een enorme impact heeft gehad op de seksuele verhouding tussen man en vrouw. De vrouwelijke emancipatie is een noodzakelijk gegeven voor de vrouwelijke seksuele emancipatie en omgekeerd. Daarom lijkt het ons noodzakelijk om kort de vrouwelijke opstanding van de afgelopen 60 jaar te beschrijven.

In de jaren ‘20 begon het eroticisme op te komen. Het huwelijk als volmaakt instituut werd naar beneden gehaald en er werd plaatsgemaakt voor stijl en glamour. Als gevolg van de zware economische crisis in de jaren ‘30 duurde deze opwaartse beweging niet lang. In de jaren ‘40 stak het nazisme de kop op en iedereen – ook de vrouw - werd ingeschakeld in de oorlogseconomie. Na de oorlog werden deze vrouwen weer vergeten en stil terug verbannen naar de haard. Na de mei-revolutie van ‘68, hebben zich in de jaren ‘70 allerhande emancipatie-bewegingen verder doorgezet. Ook het seksueel leven kende een grondige verandering. Dankzij veilige anticonceptie slaagde de vrouw erin om, bevrijd van zwangerschapsangst, in een seksuele relatie als gelijkwaardige partner op te treden. Ondertussen gingen de meeste mannen ook beseffen dat vaderschap meer is dan een bijrol naast de moederfiguur. In de jaren ‘70 kwamen de seksuele therapieën van onder andere Masters en Jonnson tot bloei. Die evolutie had opnieuw een grote impact op de seksuele beleving van man en vrouw.

Toch waren niet alle ontwikkelingen niet even positief. Onze moderne tijd is voor velen een tragische tijd geworden met ongewilde vrije tijd door bijvoorbeeld werkloosheid en economische beperkingen. Velen hadden niet verwacht langs deze weg de vrijetijdscultuur van de toekomst binnen te treden. De moderne mens bevindt zich in een existentiële crisis. Hij ziet voor zich het beeld van een zinloze toekomst opdoemen, met een zinloos arbeidsbestel dat geen fundamentele levens- noch arbeidsvreugde schenkt. Dit doembeeld heeft ook zijn weerslag op relaties en op seksualiteit. Het seksueel genot wordt immers een ersatz-bevrediging en de goedkoopste tijdvulling voor de mens. De gezonde zin en lust om samen van het leven te genieten wordt niet zelden geperverteerd tot een dwangmatig najagen van een uitgelaten seksueel genot. Reeds vele jaren geleden werd ervoor gewaarschuwd dat de moderne mens dringend opgevoed moest worden om creatief en recreatief de toekomst van een vrijetijdscultuur aan te kunnen. En zo’n opvoeding, waarin ook de seksuologie haar aandeel moet hebben, speelt een vitale rol in de geestelijke volksgezondheid.

Bovendien worden vrouwen tegenwoordig geconfronteerd met tegengestelde rolpatronen die zij in feite gelijktijdig moeten versmelten. De keuze tussen het navolgen van de tradities enerzijds, en het opteren voor nieuwe waarden, zoals zelfontplooiing anderzijds zadelen velen onder hen op met een schuldgevoel en twijfel. Elizabeth Canfield schrijft in een artikel omtrent de veranderende seksuele beleving van de vrouw dat de grote ommekeer in de "keuze" zit. Contraceptie, een academische opleiding voor vrouwen, de ondergang van katholieke tradities enz. leiden onherroepelijk tot dilemma’s. Ook de klassieke volgorde van flirten, verliefd worden, trouwen en vervolgens kinderen krijgen, is niet meer vanzelfsprekend. Het huwelijk is geen levenslange status meer. Het grote aantal scheidingen geeft aan dat het voor veel mensen niet langer aan de verwachtingen voldoet.

Het ouderschap is, dankzij contraceptie meestal een weloverwogen keuze. De verandering in de rolpatronen staar hiermee nauw in verband. De meest voorkomende vragen rond het krijgen van kinderen zijn nu “Wiens carrière gaat voor? Wat verstaat men onder het huishouden en is de man evengoed in staat dit aan te kunnen?”.

Anderzijds kunnen jonge vrouwen tegenwoordig beter genieten en zijn ze zelfbewuster op zoek naar een evenwichtig seksueel leven. Ze gaan erotische activiteiten aan en drukken hun seksuele voorkeuren uit. Ze demystificeren en leren meer over hun eigen lichaam. Boeken, counseling en praatgroepen zetten hun hierbij op weg. Jonge vrouwen leren verantwoordelijkheid te nemen voor hun eigen seksuele responsvaardigheid. Plezier en voldoening voor vrouwen is nieuw en dit is waarschijnlijk de belangrijkste bereikte doelstelling van de vrouwelijke emancipatie.

We vermeldden hierboven reeds het grote belang van de contraceptie. Contraceptieve methoden hebben pas in de 20e eeuw een doorbraak gekend. Het meest positieve van een betrouwbare contraceptie is wellicht het wegvallen van de zwangerschapsangst en een minimum aan technische hinder bij de coïtus. Hierdoor kan de vrouw als een gelijkwaardige partner op een meer harmonische wijze van de seksuele relatie genieten. Er is echter ook nog een ander aspect dat soms wordt vergeten, namelijk de psychologische en sociale factoren die naast het wegvallen van de zwangerschapsangst voorkomen. Vrouwen kunnen zich schuldig voelen omdat ze contraceptiva nemen, bijvoorbeeld onder invloed van de katholieke moraal die elke vorm van contraceptiva (behalve coïtus interruptus) verbiedt.

Verschillen en gelijkenissen tussen man en vrouw bij seksuele beleving

Ondanks de veranderingen die in de afgelopen eeuw plaatsgevonden hebben en die de seksuele positie van de vrouw aanzienlijk verbeterd hebben, blijven de verschillen in de psychische ervaring van man en vrouw erg groot.

Masters en Johnson

Masters en Johnson deden fysiologisch-anatomisch onderzoek naar de seksuele responsen van man en vrouw (klinische benadering). Daartoe observeerden zij mensen die in een labo de geslachtsdaad uitvoerden. Zij zagen de seksuele reacties, die op bepaalde punten evenwel verschilden, toch als een onderdeel van een aangeboren genetisch programma voor seksueel genot. Met hun onderzoek hebben Masters en Johnson aangetoond dat er zowel opvallende overeenkomsten als verschilpunten zijn in de seksuele respons van beide geslachten. De biologische verschillen worden blijkbaar niet geneutraliseerd door de emancipatie op het vlak van de rolpatronen. Bovendien moet die tendens vastgesteld worden, niet alleen betreffende de seksuele relaties, maar ook op het niveau van andere vormen van intermenselijk verkeer. Masters en Johnson hanteerden een seksuele responscyclus voor man en vrouw die bestaat uit vier fasen, namelijk de opwindingsfase, de plateaufase, de orgasmenfase en de resolutiefase. Doorheen de fasen erkenden zij ook genitale en niet-genitale reacties op prikkeling, zowel bij man als vrouw.

Voelen en aanraken versus coïtus.

De psychische beleving van seksualiteit door man en vrouw is erg verschillend maar vertoont ook heel wat gelijkenissen. Zo zijn het voelen en aanraken zowel voor de vrouw als voor de man erg belangrijk maar zijn er andere accenten in de beleving. Om te begrijpen wat seks voor een vrouw betekent, moeten wij dit plaatsen in de context van het dagelijks leven, het netwerk van relaties waarin de vrouw verwikkeld is. Besluiten nemen over seks betekent ook nadenken over wie je bent als vrouw, wat je wil geven en wat je wil krijgen. Voor een vrouw zou seks meer betekenen dan het hebben van een seksuele relatie en het hebben van orgasmen. Het heeft meer te maken met hoe zij zich lichamelijk uit en hoe zij lijfelijk contact ervaart, niet alleen in een seksuele relatie maar ook met kinderen, vrienden… Dit komt voort uit haar gevoelens over haar lichaam tijdens alle stadia van veranderingen. Verlangen, tederheid, hartstocht en kracht tekenen de vrouwelijke seksualiteit. Genitale seks is hier slechts een onderdeel van. Als wij het hiertoe zouden beperken, dan negeren wij precies dat wat de vrouwelijke seksualiteit opwindend maakt. Of een vrouw geniet van het vrijen zou afhangen van de belangstelling die haar partner heeft voor haar hele lichaam : zoenen, strelen,... Deze prikkeling zou bepalend zijn voor de opwinding. Een orgasme is voor de meeste vrouwen niet voldoende om zich bevredigd te voelen. De partner moet met haar hele lichaam bezig zijn en niet alleen met de erogene zones. Voor veel vrouwen is het prikkelen van de clitoris enorm belangrijk (manueel of oraal) en dit zou bepalend zijn voor het krijgen van een orgasme. Vrouwen kunnen hoogst opgewonden geraken en intense bevrediging ervaren zonder penetratie.

Tegengesteld aan wat er in de maatschappij van een man verwacht wordt, zijn het voelen en het aanraken ook voor de man belangrijk. Het aanraken en strelen schenkt mannen een emotionele bevrediging omdat ze zich volledig aanvaard voelen en omdat ze voelen dat er naar hen verlangd wordt. De meeste mannen genieten daarom ook van een langdurige prikkeling voordat ze komen tot een orgasme. Daarbij wordt ook vermeld dat, alhoewel de aanraking van en de liefde voor de genitaliën van de man een belangrijke psychologische betekenis hebben (het geeft een gevoel van aanvaarding), ze ook veel betekenis hechten aan de stimulatie en aanraking van hun hele lichaam.

Door stereotype beelden en door culturele druk wordt mannelijke seksualiteit echter nog steeds gelijkgesteld met coïtus. Dit legt soms een zware druk en beperking op de beleving van de seksualiteit door de man. In onze patriarchale maatschappij is coïtus het symbool voor mannelijkheid en zijn prestatie en orgasme de peilers binnen de mannelijke seksualiteit. Hiermee komen we tot een dichotomie tussen de gangbare definiëring van mannelijke seksualiteit en de werkelijke beleving van de man; tussen emotionaliteit en expressiviteit van veel mannen tijdens de coïtus en hun relatief onemotionele opvattingen in het dagelijks leven. De pressie om een echte man te zijn, kan leiden tot een bedreiging voor het gevoel van eigenwaarde. Het goed presteren blijft erg belangrijk en problemen met bijvoorbeeld de potentie zijn nog steeds een schande waar weinig over gepraat wordt.

In het Hite-rapport wordt gesteld dat het kernpunt van seksualiteit en de seksuele band de 'coïtus' is, maar dat er hier een sterke symbolische waarde achter schuilt. De meeste mannen genieten van de 'coïtus' als bewijs van hun mannelijkheid, maar ook omwille van de lichamelijke intimiteit (lichaamsomhelzing, totaal lichaamscontact,...). De belangrijkste reden schijnt van psychologische en emotionele aard te zijn! Coïtus is voor de man belangrijk voor het geven en ontvangen van aanvaarding, warmte, bevestiging, liefde. Het betekent een loslaten van controle en de expressie van gevoelens. Deze emotionele expressie kan verbaal zijn maar ook de geslachtsdaad en het orgasme op zichzelf kunnen dienen als uitspraak. Als we deze gevoelens combineren met de behoefte aan innig lichamelijk contact kan een seksuele band met een vrouw bijna de belangrijkste behoefte van de man worden.

Het belang van masturbatie

Als we kijken hoe mannen en vrouwen masturbatie ervaren zijn er toch opmerkelijke verschillen. De belangrijkste conclusies in de vergelijking van masturbatie bij man en vrouw zijn:

- Er zijn meer mannen die masturberen dan vrouwen.

- Onder hen die het doen, doen mannen het frequenter dan vrouwen

- Bij vrouwen is er meer variatie (methodes).

Waarom mensen masturberen kan meerdere redenen hebben. Men kan masturberen als alle andere vormen van seksueel plezier ontbreken, maar men kan het ook doen om een orgasme te ervaren. Dit laatste lijkt vooral voor vrouwen te gelden. Uit onderzoek blijkt namelijk dat de meeste vrouwen die masturberen een orgasme krijgen. Er zouden zelfs meer vrouwen een orgasme krijgen tijdens masturbatie dan tijdens het vrijen. Hierbij zou een belangrijke factor zijn dat zij gemakkelijker kunnen fantaseren als zij alleen zijn met hun plezier en dat op die manier de behoeften van de ander hun niet belemmeren in het uiten en bevredigen van hun eigen behoeften. Masturbatie kan gezien worden als een verkenning en ontdekking van het eigen lichaam, wat in de vrouwelijke seksualiteitsbeleving erg belangrijk is. Toch heeft masturberen lange tijd een negatieve connotatie gehad (en heeft het dit nog steeds). Masturbatie zou het gevolg zijn van een seksueel tekortkomen maar de opvatting dat het een eigen vorm van seksueel genot is, wint steeds meer veld. Het is een activiteit die eerder een onderdeel is van een seksueel actieve levenswijze die aanzet tot ander seksueel gedrag.

Omdat masturbatie nog altijd een negatieve geladenheid heeft, kunnen mannen en vrouwen er wel fysiek van genieten maar zijn er toch wel psychologische belemmeringen. Het geeft wel een gevoel van genot maar er zijn toch nog tegenstrijdige gevoelens, onder meer ook omdat het hoogtepunt meer betekenis zou hebben als men met een partner vrijt. Vooral vrouwen zouden bij het masturberen vaak last van schuldgevoelens hebben. Bij de vrouw zou nog altijd het beeld leven dat ze haar seksualiteit moet tot leven brengen en het niet echt hoort zichzelf te bevredigen en voldoening te geven. Dit zou ook kunnen maken dat de vrouw zich vervreemd voelt van haar eigen lichaam.

Hoe je als jongen of meisje, als volwassen man of vrouw met masturberen omgaat, is voor iedereen anders en zou ook veel afhangen van de signalen die je hierover in je jeugd ontvangen hebt. Masturberen kon bijvoorbeeld gezien worden als een zonde of toch een negatieve lading hebben, wat ook bij de man schuldgevoelens kan geven.

Verschil in de beleving van een orgasme door man en vrouw

In het boek 'Sexual Interactions' wordt er gesteld dat er maar weinig verschil is bij man en vrouw wat betreft de 'beleving' van het gevoel dat een orgasme geeft maar ook fysiologisch gezien (wat er gebeurt bij een orgasme of hoe men tot een orgasme komt) is er weinig verschil tussen man en vrouw. Als we over het orgasme spreken bij de vrouw is het ook hier weer nodig te beklemtonen dat de betekenis voor iedere vrouw verschillend is. Hoe de vrouw een orgasme beleeft, is onlosmakelijk verbonden met hoe zij over zichzelf, haar lichaam en haar seksualiteit denkt. Orgasmen verschillen ook op verschillende tijdstippen, afhankelijk van de mate waarin de vrouw gestimuleerd en geprikkeld wordt en van wat er in haar hoofd omgaat... Voor de meeste vrouwen is 'prikkeling' heel belangrijk en genieten zij van een langdurige prikkeling. Zij ervaren een warm lichaam dat aangeraakt wil worden, er is een sterk gevoel van verlangen, willen zoenen, aanraken,... Vrouwen kunnen heel intens genieten van het fysieke samenzijn met een ander. Voor sommige vrouwen is het orgasme belangrijk maar niet essentieel, voor anderen is het wel essentieel opdat zij zich emotioneel bevredigd voelen.

Veel mannen zien het orgasme als iets dat hoort bij het vrijen en bij de opgebouwde spanning. Bij de man speelt de ‘prestatie’ ook een veel grotere rol dan bij de vrouw. Als mannen geen orgasme kunnen krijgen, is dat voor hen dan ook een aantasting van hun mannelijkheid.

Ook voor vrouwen die geen orgasme kunnen ervaren is het orgasme juist heel belangrijk. De meeste vrouwen voelen zich gedeprimeerd of bedrogen. Dit gevoel wordt nog zeker versterkt door de grote druk die er tegenwoordig vanuit de maatschappij bestaat op de vrouw om ook te genieten van seks en orgasmen te krijgen. Als de vrouw ziet hoe haar partner wel een orgasme heeft, kan dit voor de vrouw een frustrerend gevoel geven. Deze gevoelens kunnen maken dat vrouwen 'doen alsof'. De belangrijkste verklaring waarom vrouwen geen orgasme krijgen, is dat alles draait om een juiste clitorale stimulatie. Daarnaast heeft de vrouw ook behoefte aan een gevoel van veiligheid en intimiteit. De vrouw moet zich durven concentreren op haar eigen gevoelens (orgasme wordt gedefinieerd als een geconcentreerde krachtinspanning' ) en de vrouw moet kennis hebben van haar eigen lichaam.

Besluit

Mannen en vrouwen zijn de laatste jaren steeds meer naar elkaar toegegroeid. Door een veranderende maatschappij en door veilige contraceptie is de vrouw nu in staat op te treden als gelijke partner in een seksuele relatie. Toch blijven er verschillen bestaan in de psychische beleving van seksualiteit. Voor vrouwen betekent seksualiteit veel meer dan de daad op zich. Zij moet zich volledig aanvaard voelen door de partner. Verlangen, tederheid en hartstocht tekenen de vrouwelijke seksualiteit. Mannelijke seksualiteit wordt daar recht tegenover geplaatst door de nadruk vooral te leggen op de ‘prestatie’. Steeds meer blijkt echter dat de verschillen tussen mannen en vrouwen niet zo groot zijn. Ook voor mannen is de tederheid en het zich volledig aanvaard voelen zoals hij is, erg belangrijk en zeker niet van ondergeschikt belang aan het presteren. Het is dus niet uitgesloten dat de eigen persoonlijkheid de psychische beleving van seksualiteit meer bepaalt dan louter het sekseverschil.